اینکه آیا هورموندرمانی دوران یائسگی میتواند از ابتلا به بیماری آلزایمر و زوال عقل پیشگیری کند یا خیر، همواره یکی از داغترین و چالشبرانگیزترین مباحث در حوزه سلامت زنان بوده است. برخی از متخصصان زنان و زایمان و همچنین فعالان شبکههای اجتماعی از این ایده حمایت کردهاند؛ با این حال، نتایج پژوهشهای علمی تاکنون ضدونقیض بوده است؛ بهگونهای که برخی مطالعات حاکی از کاهش خطر زوال عقل (دمانس) در زنان تحت هورموندرمانی بوده و برخی دیگر هیچ فایدهای نیافته یا حتی از افزایش خطر خبر دادهاند.
به گزارش واضح به نقل از نیویورک تایمز (The New York Times)، دو مطالعه جدید که یکی از آنها در روزهای اخیر و دیگری در اوایل ماه جاری میلادی منتشر شدهاند، ابعاد تازهای به این مبحث بخشیده و نشان میدهند که دریافت هورمون ممکن است برای سلامت مغز مفید باشد. یکی از این پژوهشها نشان داد احتمال ابتلا به آلزایمر در زنانی که در دوران یائسگی تحت هورموندرمانی جایگزین (HRT) قرار گرفته بودند، کمتر است. مطالعه دیگر نیز از وجود نشانهها و پلاکهای کمتری از آلزایمر در بافت مغز زنانی که استروژن مصرف کرده بودند، خبر داد.
دیدگاه کارشناسان مستقل: هشدار درباره دادههای مشاهدهای و ضرورت کارآزمایی بالینیبا وجود نتایج امیدوارکننده، کارشناسان و متخصصان مستقل هشدار دادهاند که محدودیتهای قابلتوجهی در هر دو مطالعه وجود دارد. بارزترین نکته این است که هر دو تحقیق بر پایه دادههای مشاهدهای انجام شدهاند، نه کارآزماییهای بالینی تصادفیسازیشده که داروی واقعی را با دارونما (پلاسبو) در گروههای کنترل مقایسه میکنند.
دکتر ربکا ترستون (Rebecca Thurston)، معاون پژوهشهای سلامت زنان در دانشکده پزشکی دانشگاه پیتسبورگ که در این پژوهشها نقشی نداشته است، در این رابطه میگوید: «برداشت من از این مقالات این است که آنها تفکربرانگیز و محرک تحقیقات بعدی هستند. این مطالعات بر ضرورت انجام یک کارآزمایی بالینی بزرگتر و با طراحی اصولی برای پاسخ به این پرسش تأکید دارند؛ اما من هرگز نتایج آنها را قطعی و نهایی تلقی نمیکنم.»
پاسخ به مهمترین پرسشها درباره دوران پیشیائسگی و یائسگی دوران پیشیائسگی و یائسگی چیست؟ پیشیائسگی (پریمنوپوز) سالهای پایانی باروری یک زن است که به یائسگی و توقف چرخه قاعدگی ختم میشود. یائسگی (منوپوز) زمانی رسماً آغاز میشود که یک سال کامل از آخرین دوره قاعدگی فرد گذشته باشد. علائم شایع یائسگی کدامند؟ علائم یائسگی میتواند در دوران پیشیائسگی آغاز شده و تا چندین سال ادامه یابد. از شایعترین این علائم میتوان به گرگرفتگی، افسردگی، اختلالات ادراری-تناسلی، مه مغزی (Brain Fog) و سایر علائم عصبی، و تغییرات پوست و مو اشاره کرد. چگونه میتوان علائم یائسگی را تسکین داد؟ مصرف قرصهای ضدبارداری با دوز پایین میتواند اختلالات خونریزی و تعریق شبانه را در دوران پیشیائسگی کنترل کند. پرهیز از الکل و کافئین شدت گرگرفتگی را کاهش میدهد، در حالی که رفتاردرمانی شناختی (CBT) و مدیتیشن به تحمل بهتر آن کمک میکنند. هورموندرمانی یائسگی و داروی پاروکستین (از دسته داروهای بازجذب سروتونین یا SSRI) نیز در تسکین علائم مؤثر هستند. داروی وزا (Veozah) چیست؟ داروی وزا نخستین داروی غیرهورمونی مورد تأیید سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) برای درمان گرگرفتگی در زنان یائسه است. این دارو نورونهایی را در مغز هدف قرار میدهد که با کاهش سطح استروژن دچار اختلال تعادل میشوند. این دارو بهویژه برای زنان بالای ۶۰ سال بسیار مفید است؛ چراکه شروع هورموندرمانی در این سنین با ریسکهای بالایی همراه است. دوران پیشیائسگی چقدر طول میکشد؟ این دوران معمولاً در دهه ۴۰ زندگی آغاز شده و بین ۴ تا ۸ سال به طول میانجامد. میانگین سن یائسگی ۵۱ سالگی است، اما در برخی افراد زودتر یا دیرتر اتفاق میافتد. علائم ممکن است یک دهه یا بیشتر ادامه داشته باشند و برخی موارد نظیر خشکی واژن ممکن است بدون درمان هرگز برطرف نشوند. راهکار درمان خشکی واژن چیست؟ برای کاهش این ناراحتی میتوان از لوبریکانتها پیش از رابطه جنسی، مرطوبکنندههای واژینال (حدود سه بار در هفته) و استروژن موضعی واژینال استفاده کرد. البته متأسفانه اکثر زنان با این درمانها به بهبودی ۱۰۰ درصدی دست نمییابند. نارسایی اولیه تخمدان (POI) چیست؟ این وضعیت زمانی رخ میدهد که عملکرد تخمدانها پیش از سن ۴۰ سالگی متوقف شود؛ این اختلال حتی میتواند در سنین نوجوانی یا دهه ۲۰ رخ دهد. در برخی موارد تخمدانها ممکن است بهصورت متناوب دوباره فعال شده و تخمکگذاری کنند، به این معنی که برخی از این افراد ممکن است همچنان شانس بارداری داشته باشند. باورهای غلط یا واقعیت؟ پزشکان و متخصصان همواره تأکید میکنند که بیماران باید تصورات اشتباه رایج درباره یائسگی را کنار گذاشته و بر اساس شواهد معتبر پزشکی تصمیمگیری کنند. نقش بیولوژیکی استروژن در محافظت از ساختار مغزشواهد علمی نشان میدهند که هورمون استروژن نقشی محافظتکننده در سیستم عصبی ایفا میکند؛ این هورمون به کاهش التهاب عصبی، حفظ یکپارچگی سد خونی-مغزی و کنترل تجمع پروتئین آمیلوئید بتا (Amyloid-Beta) — که عامل کلیدی بروز آلزایمر است — کمک میکند. گروهی از پژوهشگران معتقدند هنگامی که سطح استروژن در دوران یائسگی بهشدت افت میکند، این سد محافظتی از میان میرود و همین موضوع میتواند عاملی برای آمار بالاتر ابتلای زنان به آلزایمر باشد. فرضیه رایج این است که جبران بخشی از این افت هورمونی میتواند در دوران گذر به یائسگی از مغز زنان محافظت کند.
یافتههای مطالعه اول در ژورنال Alzheimer’s & Dementia: تحلیل دادههای بیوبانک بریتانیامطالعه نخست که در ژورنال معتبر Alzheimer’s & Dementia به چاپ رسیده است، دادههای مربوط به ۱۸۳,۴۵۰ زن یائسه را در بیوبانک بریتانیا (U.K. Biobank) مورد بررسی قرار داد. در طول مدت این پژوهش، تقریباً ۴,۰۰۰ نفر از این زنان به انواع زوال عقل مبتلا شدند.
بر اساس نتایج این تحقیق:
در زنانی که یائسگی طبیعی را تجربه کرده بودند، دریافت هورموندرمانی خطر ابتلا به آلزایمر را به میزان ۱۱ درصد کاهش داد. اما هنگام ارزیابی تمامی انواع دمانس، این اثر به ۶ درصد کاهش یافت که از نظر آماری معنادار نبود. زنانی که دچار یائسگی ناشی از جراحی (معمولاً تخلیه تخمدانها یا اووفورکتومی) شده بودند، بیشترین سود را از هورموندرمانی بردند؛ بهطوریکه با کاهش ۳۲ درصدی خطر ابتلا به آلزایمر و کاهش ۲۶ درصدی تمامی انواع زوال عقل مواجه شدند. شروع هورموندرمانی یائسگی در بازه سنی ۵۱ تا ۵۶ سالگی با بیشترین منافع درمانی برای هر دو گروه همراه بود.پروفسور آن-ماری مینیهان (Anne-Marie Minihane)، استاد ژنتیک تغذیه در دانشگاه آنگلیای شرقی و سرپرست این مطالعه، اظهار داشت: «بخش زیادی از شواهد پیشین ادعا میکردند که هورموندرمانی اثری بر کاهش خطر دمانس ندارد؛ اما اگر به لایههای عمیقتر دادهها نفوذ کنید، درمییابید که این درمان میتواند برای گروههای خاصی از زنان کاملاً سودمند باشد.»
وی افزود که سن آغاز درمان و همچنین سابقه خانوادگی ابتلا به آلزایمر نقش بسیار تعیینکنندهای دارند. وی تصریح کرد: «یک پیام کاملاً روشن وجود دارد: بیشترین و قویترین پیوند مثبت در گروهی مشاهده شد که تحت جراحی یائسگی قرار گرفته بودند.» البته علت دقیق اینکه چرا این گروه از زنان منفعت بیشتری کسب کردهاند هنوز مشخص نیست؛ احتمال دارد این افراد به دلیل افت ناگهانی هورمونها در معرض خطر پایهای بالاتری برای دمانس بوده باشند.
ابهامات و متغیرهای ناشناخته در مصرف هورمونهابا وجود نتایج جالب، دکتر استفانی فوبیون (Dr. Stephanie Faubion)، مدیر پزشکی انجمن یائسگی و رئیس مرکز سلامت زنان در مایو کلینیک، خواستار احتیاط فراوان شد و تأکید کرد: «مجهولات و متغیرهای ناشناخته بسیار زیادی در این تحقیقات وجود دارد؛ بهگونهای که در حال حاضر هرگز نمیتوانیم به زنان اطمینان دهیم هورموندرمانی از مغز آنها محافظت خواهد کرد.»
از جمله این متغیرها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
نوع فرمولاسیون هورمون: پژوهشگران نمیدانستند زنان از چه نوع هورمونی استفاده کردهاند. برخی ممکن است از برچسبهای پوستی استروژن استفاده کرده باشند و برخی دیگر از استروژن خوراکی که امروزه کمتر تجویز میشود و خطر لخته شدن خون را افزایش میدهد. همچنین مصرف استروژن موضعی واژینال هیچ اثری بر بافت مغز ندارد. ترکیب استروژن و پروژسترون: مشخص نبود که آیا استروژن بهتنهایی مصرف شده یا همراه با پروژسترون بوده است. تحقیقات پیشین نشان دادهاند که اثر محافظتی استروژن در صورت ترکیب با پروژسترون ممکن است خنثی شود. البته زنانی که رحم خود را خارج نکردهاند، هرگز نباید استروژن را بدون پروژسترون مصرف کنند، زیرا خطر سرطان آندومتر (سرطان رحم) را به شدت افزایش میدهد. یافتههای مطالعه دوم در ژورنال Neurology: بررسی پاتولوژی و کالبدشکافی مغزمطالعه دوم که اوایل ماه جاری در ژورنال معتبر Neurology منتشر شد، زنانی را مورد بررسی قرار داد که صرفاً استروژن خالص دریافت کرده بودند. نتایج نشان داد این زنان در زمان حیات و همچنین پس از مرگ، علائم پاتولوژیک کمتری از آلزایمر در بافت مغزی خود داشتند و کمتر دچار زوال عقل شدند. (محققان احتمال دادهاند که این زنان به دلیل دریافت استروژن تنها، پیشتر تحت عمل هیسترکتومی قرار گرفته بودند، هرچند دادهها قطعی نبود).
این نخستین مطالعهای است که با استفاده از دادههای کالبدشکافی نشان میدهد در مغز زنانی که استروژن مصرف کردهاند، رسوب پروتئین آمیلوئید و سایر نشانههای آلزایمر کمتر است. دکتر جنیفر برونو (Jennifer Bruno)، مدرس روانپزشکی و علوم رفتاری در دانشگاه استنفورد و سرپرست این تحقیق، تأکید کرد: «ما شواهد بیشتری در مورد پتانسیل محافظتی هورمونها ارائه کردهایم؛ اما با این حال، زنان نباید تصمیمگیریهای بالینی و درمانی خود را صرفاً بر مبنای این مطالعه قرار دهند.»
تأثیر متغیرهای اجتماعی و نگاهی به کارآزماییهای بالینی گذشته (WHI و KEEPS)دکتر برونو و دکتر مینیهان هر دو تصریح کردند که تحقیقاتشان تنها یک همبستگی آماری را نشان میدهد و اثباتکننده رابطه علت و معلولی نیست. دکتر ترستون در این زمینه توضیح میدهد زنانی که به سراغ هورموندرمانی میروند، اغلب تفاوتهای ساختاری با سایرین دارند؛ آنها معمولاً از سطح اجتماعی-اقتصادی بالاتر، دسترسی بهتر به خدمات پزشکی و پوشش بیمهای کاملتر برخوردارند و آگاهی سلامت بیشتری دارند.
در تاریخچه ارزیابیهای پزشکی، کارآزماییهای بالینی بزرگی نیز انجام شده است:
پژوهش ابتکار سلامت زنان (WHI): بزرگترین کارآزمایی بالینی گذشته نشان داد که هورموندرمانی حتی خطر زوال عقل را در زنان افزایش میدهد! با این حال، کارشناسان معتقدند نتایج WHI برای الگوهای درمانی امروز قابل تعمیم نیست؛ چراکه در آن مطالعه زنان بالای ۶۵ سال وارد پژوهش شدند و از فرمولاسیونهای قدیمی استروژن و پروژسترون استفاده شده بود. مطالعه پیشگیری زودهنگام از اثرات استروژن کرونوس (KEEPS): این پژوهش با هدف اصلاح خطاهای مطالعه قبلی، زنان جوانتر را با پروتکلهای هورمونی مدرن وارد آزمایش کرد. تحلیلهای چند سال اخیر KEEPS نشان داد که هورموندرمانی هیچ فایده یا ضرر مشخصی بر وضعیت شناختی و شاخصهای آلزایمر در مغز نداشته است.دکتر استفانی فوبیون در پایان یادآور میشود که زنان بسیاری در مراجعه به مطب از او میپرسند که آیا مصرف استروژن میتواند مغز آنها را در برابر زوال عقل ایمن سازد یا خیر. او میگوید: «بر اساس شواهد علمی که امروز در دست داریم، ما بههیچوجه نمیتوانیم چنین ادعایی را به بیمارانمان اطمینان دهیم؛ هرچند از صمیم قلب آرزو میکردیم که ای کاش میتوانستیم چنین پاسخی بدهیم.»
