بر اساس تحقیقات جدید، مصرف زیاد غذاهای فوق فرآوری‌شده با ایجاد تغییرات و آسیب‌های ساختاری در مغز مرتبط است که می‌تواند خطر ابتلا به سکته مغزی و مشکلات حافظه را در سنین بالاتر به‌شدت افزایش دهد.
به گزارش واضح به نقل از وب‌سایت Earth.com، مطالعه‌های متعدد بارها مصرف غذاهای فوق فرآوری‌شده را با چاقی مفرط، بیماری دیابت و بیماری‌های قلبی عروقی مرتبط دانسته بودند، اما تأثیر این خوراکی‌ها بر عملکرد و سلامت مغز تا به امروز کمتر شناخته شده بود. اکنون مجموعه‌ای جدید از تصویربرداری‌های مغزی نشان می‌دهد که آسیب‌های مغزی ناشی از این رژیم غذایی، بسیار زودتر از دوران سالمندی آغاز می‌شود.
طبق این پژوهش، افرادی که بیشترین میزان از خوراکی‌های بسته‌بندی‌شده، غلات صبحانه شیرین‌شده، نوشابه‌های گازدار و غذاهای نیمه‌آماده را مصرف می‌کردند، حدود ۴۰ درصد بیشتر با لکه‌های کوچک بافت‌های آسیب‌دیده در مغز مواجه بودند. این نتایج در حالی به دست آمده که شرکت‌کنندگان، بزرگسالان کاملاً سالمی بین ۳۵ تا ۶۹ سال بودند که هیچ‌گونه علائم بالینی نداشتند و امتیازات تست حافظه و تفکر آنها مشابه سایر افراد بود.
جزئیات پژوهش مؤسسه تحقیقات سلامت جمعیت درباره آسیب‌های مغزیراسل د سوزا، دانشمند پژوهشگر در مؤسسه تحقیقات سلامت جمعیت در همیلتون اونتاریو، این مطالعه را به همراه سونیا آناند هدایت کرده است. این مؤسسه به‌طور مشترک توسط دانشگاه مک‌مستر و علوم سلامت همیلتون اداره می‌شود. محققان سلامت افراد را در یک بازه زمانی اندازه‌گیری کردند؛ بنابراین آنها توانستند ارتباط میان رژیم غذایی و آسیب‌های ساختاری مغز را شناسایی کنند، اما نتوانستند رابطه علت و معلولی قطعی را به اثبات برسانند.
د سوزا در این باره اظهار داشت: «صریحاً بگویم که انتظار چنین یافته‌ای را نداشتم. ما کانادایی‌های میان‌سالی را بررسی کردیم که هیچ‌گونه مشکل قلبی یا پرونده پزشکی خاصی نداشتند. معمولاً این نوع آسیب‌های مغزی با بیماری‌هایی مرتبط است که در سنین بسیار بالاتر تشخیص داده شده و درمان می‌شوند.»
افزایش ۱۱.۳ درصدی ضایعات ماده سفید مغز در مصرف‌کنندگان غذاهای فرآوریشدهتیم تحقیقاتی از اسکن‌های مغزی و داده‌های غذایی ۸۷۸۳ فرد بزرگسال در سراسر کانادا بدون سابقه بیماری قلبی استفاده کرد. تمامی این افراد در یکی از دو پروژه بلندمدت سلامت شامل «اتحادیه کانادایی برای قلب و ذهن سالم» و بخش کانادایی مطالعه «PURE-MIND» مشارکت داشتند.
هر یک از شرکت‌کنندگان پرسشنامه‌ای درباره رژیم غذایی خود در طول سال گذشته تکمیل کرده بودند. سپس متخصصان مغز و اعصاب (نورولوژیست‌ها) بدون داشتن هیچ‌گونه اطلاعی از رژیم غذایی افراد، اسکن‌های مغزی (MRI) آنها را تحلیل کردند.
آنها به دنبال دو عارضه بودند: سکته‌های مغزی خاموش که بدون بروز علائم واضح رخ می‌دهند، و لکه‌های آسیب‌دیده در شبکه ارتباطی مغز یا همان ماده سفید مغز. وجود هر یک از این دو مورد به عنوان آسیب مغزی ثبت گردید.
حدود ۹ درصد از کل گروه دارای این آسیب‌ها بودند. در میان یک‌چهارمی که کمترین میزان غذاهای فوق فرآوری‌شده را مصرف می‌کردند، این میزان ۸.۱ درصد بود؛ اما در میان یک‌چهارمی که بیشترین مصرف را داشتند، این آمار به ۱۱.۳ درصد رسید. این اختلاف حتی پس از لحاظ کردن متغیرهایی مانند سن، درآمد، دخانیات، ورزش و بیماری‌های زمینه‌ای نظیر فشار خون بالا و دیابت همچنان باقی ماند.
نقش چربی‌های احشایی شکم در ایجاد التهاب و آسیب به عروق مغزیمصرفکنندگان پرمصرف این غذاها همچنین دارای چربی شکمی بیشتری بودند. چربی کلی بدن آنها حدود ۱.۷ درصد بالاتر از افراد با مصرف پایین بود. همچنین چربی‌های عمیق درون شکم و اطراف ارگان‌های حیاتی در اسکن‌های آنها حدود ۵.۷ میلی‌لیتر بیشتر ثبت شد. با این حال، میزان چربی کبد تفاوتی نداشت.
این الگوی آسیب‌دیدگی در افراد مبتلا به چاقی مفرط بسیار پررنگ‌تر بود و در افرادی با وزن طبیعی اصلاً مشاهده نشد.
پژوهشگران حدس می‌زنند که چربی‌های عمیق شکمی ممکن است به دلیل ایجاد التهاب و آسیب به عروق خونی، ارتباط میان رژیم غذایی و سلامت مغز را توضیح دهند. با این حال، زمانی که محققان فاکتور چربی را در محاسبات خود وارد کردند، پیوند میان غذا و آسیب مغزی تغییر چندانی نکرد؛ موضوعی که نشان می‌دهد ترکیبات خود این خوراکی‌ها نیز نقش مستقیمی در این فرآیند ایفا می‌کنند.
ظهور آسیب‌های ساختاری مغز پیش از بروز افت حافظه و حواسپرتشدنتمامی شرکت‌کنندگان دو آزمون کوتاه حافظه، تمرکز و سرعت پردازش ذهنی را گذراندند. افراد پرمصرف امتیازی کاملاً مشابه با افراد کم‌مصرف کسب کردند.
کل گروه به‌طور کلی امتیازات بالایی کسب کردند که ممکن است فضای کافی برای نشان دادن تفاوت‌ها در تست‌های کوتاه را باقی نگذاشته باشد. همچنین پژوهشگران اشاره کردند که تست‌های مقطعی ممکن است برای کشف تغییرات اولیه در مغز افراد میان‌سال به اندازه کافی حساس نباشند.
سونیا آناند، ارشدترین نویسنده این مقاله علمی، در این باره گفت: «یافته‌های ما نشان می‌دهد که ارتباط میان رژیم غذایی و سلامت مغز ممکن است بسیار پیش از آنکه افراد دچار مشکلات ملموس در حافظه یا تفکر شوند، قابل شناسایی باشد. این موضوع به شواهد فزاینده‌ای می‌افزاید که نشان می‌دهد آنچه افراد در سنین ۳۰، ۴۰، ۵۰ و ۶۰ سالگی می‌خورند، ساختار سلامت مغز آنها را در سنین پیری شکل می‌دهد.»
تاثیرگذاری بیشتر رژیم‌های غذایی ناسالم بر سلامت مغزی زنانهنگامی که محققان داده‌های زنان و مردان را مقایسه کردند، دریافتند که ارتباط میان رژیم غذایی و آسیب‌های مغزی در زنان به مراتب قوی‌تر است.
زنانی که بیشترین میزان غذاهای فوق فرآوری‌شده را مصرف می‌کردند، حدود ۱.۸ برابر بیشتر از زنانی که کمترین میزان را مصرف می‌کردند، در معرض خطر آسیب‌های خاموش مغزی قرار داشتند. این مقایسه میان چارک بالا و پایین مصرف صورت گرفت. این در حالی است که برای مردان، تفاوت معنا‌داری میان دو گروه مشاهده نشد.
البته پژوهشگران این مقایسه‌ها را از قبل برنامه‌ریزی نکرده بودند و آنها را کاوشگرانه نامیدند. دلایل احتمالی این تفاوت، نظیر تغییرات هورمونی، در این مطالعه قابل آزمایش نبود.
کاهش سهم خوراکی‌های سالم در رژیم غذایی با مصرف غذاهای بسته‌بندی شدهدر یک‌چهارم بالای جدول مصرف، محصولات فوق فرآوری‌شده ۴۵ درصد از کل وعده‌های غذایی مصرفی را تشکیل می‌دادند. در یک‌چهارم پایین، این سهم تنها ۱۶.۵ درصد بود. در مقابل، غذاهای تازه و حداقل فرآوری‌شده مانند میوه‌ها، سبزیجات و غلات کامل الگوی معکوسی را نشان دادند؛ این خوراکی‌های سالم ۶۸.۶ درصد از وعده‌های افراد کم‌مصرف و ۴۱.۵ درصد از وعده‌های افراد پرمصرف را تشکیل می‌دادند.
با این وجود، افراد پرمصرف سبزیجات کمتری نمی‌خوردند؛ آنها روزانه مقدار اندکی بیشتر سبزیجات، غلات کامل و لبنیات مصرف می‌کردند و در مجموع حدود ۳۰۰ کالری بیشتر دریافت می‌کردند. اما سهم غذاهای سالم در بشقاب غذایی آنها به شدت کاهش یافته بود.
د سوزا توضیح داد: «افرادی که غذای فوق فرآوری‌شده بیشتری می‌خوردند، صرفاً این غذاها را به رژیم معمول خود اضافه نمی‌کردند؛ بلکه این خوراکی‌ها به مرور زمان جایگزین غذاهای کامل و سالم شده بودند.»
همچنین افراد پرمصرف بیشتر در گروه‌هایی با درآمد پایین‌تر و سطح تحصیلات کمتر قرار داشتند.
آناند افزود: «برای بسیاری از افراد، غذاهای فوق فرآوری‌شده گزینه‌ای سریع، راحت و ارزان است. اما یافته‌های ما نشان می‌دهد که رژیم‌های سرشار از این غذاها با تغییرات مغزی مرتبط هستند که با افزایش سن می‌تواند منجر به زوال عقل و سکته مغزی شود.»
آیا تغییر رژیم غذایی می‌تواند از پیری و تخریب مغز جلوگیری کند؟تمامی داده‌های این پژوهش در یک جلسه ثبت شده و پرسشنامه غذایی تنها بازه یک‌ساله را پوشش داده است، در حالی که آسیب‌هایی از این دست معمولاً در طول زمان بسیار درازمدت ایجاد می‌شوند.
محققان همچنین دریافتند که نتیجه‌گیری‌های مربوط به مغز به نحوه شمارش میزان دریافت غذایی بستگی دارد. زمانی که معیار بر اساس تعداد وعده در هر ۲۰۰۰ کالری محاسبه شد، ارتباط برقرار بود؛ اما وقتی به عنوان سهمی از کل کالری یا کل وعده‌ها سنجیده شد، این ارتباط کم‌رنگ‌تر گردید که نیازمند احتیاط در تحلیل است.
اینکه آیا کاهش مصرف غذاهای فوق فرآوری‌شده می‌تواند آسیب‌های مشاهده‌شده در تصویربرداری‌های MRI را معکوس کند یا خیر، پرسشی است که این مطالعه مقطعی قادر به پاسخ به آن نیست.
د سوزا در پایان خاطرنشان کرد: «ما به مطالعات طولانی‌مدت‌تری نیاز داریم که افراد را در طول زمان با اسکن‌های متوالی MRI پیگیری کند تا مشخص شود آیا کاهش مصرف این نوع غذاها می‌تواند روند این تغییرات مغزی را کند یا متوقف سازد یا خیر. این تحقیقات پیگیرانه هم‌اکنون در حال انجام است.»
نتایج کامل این پژوهش علمی در مجله معتبر JAMA Network Open به چاپ رسیده است.
